Το κείμενο της εισήγησής μου στο πλαίσιο της ημερίδα της ΕΛΕΣΥΘ με τίτλο: «Συζητήσεις συστημικών θεραπευτριών/-τών αναφορικά με την πολυπλοκότητα που δημιουργούν οι διαρκείς εξελίξεις σε κοινωνικά και επιστημονικά ζητήματα».
Αγαπητοί και αγαπητές συνάδελφοι,
Ωθούμενη από την πολυπλοκότητα της εποχής μας, που αποτελεί και θεματική βάση της σημερινής ημερίδας, ξεκίνησα να αναζητήσω τα βαθύτερα αίτια της δημιουργίας της.
Σε αυτό το ερευνητικό ταξίδι στον χρόνο και στην αρχετυπική διάσταση πρόβαλε στα μάτια μου:
«Η διαχρονική πατρική απουσία ως πεδίο διαμόρφωσης των σύγχρονων, έντονων κοινωνικών φαινομένων»
και έγινε το θέμα της εισήγησής μου.
Μαζί, επομένως, για τα επόμενα λεπτά, θα διερευνήσουμε την:
«επίδρασή της στην ταυτότητα και τον ρόλο των φύλων με φόντο το αίτημα για διαφυλική συμφιλίωση και λειτουργικές διαπροσωπικές σχέσεις».
Τους τελευταίους μήνες, λοιπόν, έλαβαν χώρα, πανευρωπαϊκά, αρκετά κοινωνικά δρώμενα συλλογικού ενδιαφέροντος. Ευρωεκλογές, Γαλλικές Εκλογές, Eurovision και Ολυμπιακοί Αγώνες συνέθεσαν το κάδρο, από το οποίο αναδύθηκαν έντονα και πολυπρόσωπα κοινωνικά φαινόμενα που προκάλεσαν βαθύ επιστημονικό προβληματισμό.
Πιο συγκεκριμένα, σε πολιτικό επίπεδο διακρίναμε τάσεις απόσυρσης από τα κοινά, λόγω απογοήτευσης, αλλά και αντίδρασης, εκδηλωμένης με την άνοδο του δεξιού πόλου, σε έναν συμβολικό, συλλογικό διάλογο με την έννοια της ασφάλειας και την πατρική φιγούρα, ενώ σε περιβάλλοντα περισσότερο ελευθερόφρονα, όπως αυτά της τέχνης και του αθλητισμού, επιδιώχθηκε η ανατροπή και προέβαλλε μια αμφισβήτηση των παντός είδους κοινωνικών ορίων, στερεοτύπων και στεγανών με τρόπους ρητούς, αλλά και υπόρρητους, όπως για παράδειγμα η υπέρβαση των ορίων του σταδίου, κατά τη διεξαγωγή της τελετής έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων.
Η έντονη επίκριση της παγιωμένης θεώρησης της πραγματικότητας επεκτάθηκε ώστε, αφ’ ενός, σε επίπεδο ατομικότητας, να αγγίξει έντονα τη θεματική της ταυτότητας του φύλου και της σεξουαλικότητας και αφ’ ετέρου, σε κοινωνικό επίπεδο, να αποτελέσει μια γενικευμένη κριτική έναντι των κοινωνιών, αλλά και του ηθικού κώδικα συνολικά, δοκιμάζοντας ακόμα και το θεμελιακό δίπολο του καλού και του κακού. Στον ίδιο άξονα ο θεσμός των θρησκειών στηλιτεύτηκε, με την κριτική να επικεντρώνεται στον αποκλεισμό της διαφορετικότητας και την παράλληλη υποκρισία που αυτός εκφράζει.
Μέσα, εν γένει, από την άρνηση παντός είδους σωτήρα, ο σκεπτικισμός απέναντι σε κάθε μορφή εξουσίας κορυφώθηκε με την καθολική άρνηση των κανόνων και των κοινωνικών δομών, εκδηλωμένη με σφοδρότητα, όπως φάνηκε στη Eurovision.
Το μέγεθος της παραπάνω απόρριψης, θεωρούμε, κατ’ επέκταση, πως υποδηλώνει τη σαφέστατη κοινωνική κόπωση μιας ανθρωπότητας, που εκφράζει, μαζικά, τα πύρινα συναισθήματα, ιδίως των νέων. Εκφράσεις που, αν δεν ερμηνευτούν, ενδέχεται να εκτονωθούν κατά τρόπο εκρηκτικό, όπως η επικαιρότητα έχει καταδείξει, αφήνοντας ανεξίτηλο το αποτύπωμά τους, μέσα από φαινόμενα ακροτήτων και βίας.
Όλο αυτό το πολυσυλλεκτικό και πολυδιάστατο αποτύπωμα υποστηρίζουμε πως διαχρονικά πηγάζει από μια Ευρώπη, αλλά και έναν κόσμο γενικότερα, «ορφανό» από πατέρες!
Το σύμβολο του πατέρα είναι δεδομένο ότι, χαράσσει την αντίληψή μας για τον κόσμο. Σύμφωνα με τον καναδό ψυχαναλυτή Guy Corneau «το να μην έχεις πατέρα είναι σαν να μην έχεις σπονδυλική στήλη», ενώ και οι έρευνες συνηγορούν πως ο τρόπος με τον οποίο θα αποτυπώσει το παιδί την εικόνα του πατέρα μέσα του θα αποτελέσει πυξίδα για τη μελλοντική του ζωή.
Ένας συμμετοχικός πατέρας, μέσα από τη μεταβίβαση αρετών, όπως ο αυτοέλεγχος, η συμπόνια, η αλληλεγγύη, η συνεργασία, η λειτουργική οριοθέτηση, η ανάληψη ευθυνών, η αντίσταση στις πιέσεις και η εμπιστοσύνη στις προσωπικές δυνάμεις, λειτουργεί ως θεματοφύλακας της συναισθηματικής αυτονόμησης του παιδιού και της κατοπινής ικανότητάς του για σύνθετες κοινωνικές και διαπροσωπικές σχέσεις.
Αντίθετα, η πατρική απουσία δημιουργεί στα αγόρια πολλαπλά συναισθηματικά ελλείματα, γενικευμένη αίσθηση αναξιότητας και δυσκολίες ταύτισης με το ίδιο τους το φύλο, ενώ για τα κορίτσια, η έλλειψη πατρικού προτύπου συνδέεται, μεταξύ άλλων, με χαμηλή αυτοεκτίμηση, πρόωρη σεξουαλική δραστηριότητα και δυσκολία ανάπτυξης αρμονικών σχέσεων με τους άνδρες στην ενήλικη ζωή.
Μέσα από αυτό το σχήμα γίνεται κατανοητό πώς οι ηγέτες των χωρών, πάσχοντες και εκείνοι από το πατρικό κενό, προέβησαν, εξαιτίας του συναισθηματικού τους ελλείμματος, σε πράξεις υλικής υπερπλήρωσης, που παρείχαν το κατάλληλο υπόστρωμα για τις πολυεπίπεδες κρίσεις των τελευταίων ετών, με σημαντικότερες την οικονομική κρίση, την πανδημία και την κλιματική αλλαγή, που δικαιολογούν την απογοήτευση της κοινής γνώμης.
Στη συνέχεια, θα εστιάσουμε στην επίδραση της πατρικής απουσίας στους παραδοσιακούς ρόλους των φύλων.
Αυτή η, κατά περίπτωση, φυσική ή συναισθηματική, «πατρική ορφάνια», επήλθε στον κοινωνικό βίο, δεδομένου ότι από τις απαρχές των ιστορικών χρόνων, η ψυχοδιανοητική κατεύθυνση των ανδρώνήτανσυνυφασμένη με το «μεταβαλλόμενο» αρχέτυπο του θυσιαζόμενου ήρωα: του πολεμιστή, του ναυτικού και μετέπειτα του εργαζόμενου, του απόλυτα προσανατολισμένου, εν πάση περιπτώσει, στον εξωτερικό κόσμο, άνδρα.
Κατάσταση που οδήγησε στη διαμόρφωση του στερεότυπου της ηγεμονικής αρρενωπότητας που φέρει τα σκήπτρα της δημόσιας σφαίρας, προξενώντας σε επίπεδο οικογένειας, αλλά και ατομικής ψυχής τεράστια κενά. Κρατώντας τους άνδρες μακριά από την εστία τους αποδυνάμωσε τη σύνδεσή τους με την οικογένεια, ενώτους οδήγησε ταυτόχρονα στη συναισθηματική αποξένωση και τη σχεδόνκαθολική αλεξυθυμία.
Συνεπώς, μοναδικός στυλοβάτης του οίκου απέμεινε ο γυναικείος πόλος, ο οποίος, ενσαρκώνοντας το προσωποσύμβολο της «Πηνελόπης», συνέβαλε στη δημιουργία μιας κατασκευασμένης, διαχωριστικού τύπου, εξισορρόπησης των δύο σφαιρών.
H παγίωση της πραγματικότητας αυτής οδήγησε στην πρόκληση συγχωνευμένων σχέσεων υποκατάστασης μητέρας – γιου. Τύπος συσχέτισης που ενισχύει την αίσθηση του χρέους και παρεμποδίζει τη συναισθηματική και ουσιαστική αυτονόμηση του γιού, δημιουργώντας σοβαρές αγκυλώσεις στις σχέσεις των δύο φύλων.
Πώς οδηγηθήκαμε, όμως, στην πολυπλοκότητα της σύγχρονης εποχής;
Η ανδρική – πατρική απουσία στα χρόνια των πολέμων ενισχύθηκε, ενώ οι άνθρωποι παρέμειναν, εξ ανάγκης, κοινωνικά και συναισθηματικά εγκλωβισμένοι.
Οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες της δυτικής κοινωνίας, από τη μεταπολεμική περίοδο και μετά, διεύρυναν το χάσμα, που προξένησε το πατρικό κενό.
Με συνέπεια, η πρώτη καθαρά μεταπολεμική γενιά, η λεγόμενη «Baby Boomer» να χρειαστεί, με γνώμονα το χρέος προς εκείνους που θυσιάστηκαν, μέσα σε ένα περιβάλλον επανόρθωσης και γενικού ενθουσιασμού, να προσπεράσει το τραύμα, προκειμένου να αλλάξει τη μοίρα της.
Σημειώθηκε, έτσι, οικονομική και μεγάλη τεχνολογική πρόοδος, ενώ ολοκληρώθηκε σε μεγάλο βαθμό στον δυτικό κόσμο, ως απόρροια της κοινωνικής άνοιξης, του ‘60 και του ’70, η γυναικεία χειραφέτηση. Εξέλιξη, που επέφερε μεγάλη τροποποίηση στον γυναικείο έμφυλο ρόλο, εντείνοντας ταυτόχρονα την πατριαρχική αποδυνάμωση. Η γυναίκα, συνειδητοποιώντας τη δύναμή της και εγκαταλείποντας τα στεγανά του οίκου,διεκδίκησε μια νέα, ισότιμη κοινωνική θέση, με μεγάλο όμως τίμημα, αφού αναγκάστηκε να υιοθετήσει κάποια από τα ανδρικά γνωρίσματα, θυσιάζοντας, στον βωμό της καταξίωσης, αρκετές από τις θηλυκές της πλευρές.
Το γεγονός ότι οι ραγδαίες κοινωνικές μεταβολές δεν κατόρθωσαν να γίνουν αντικείμενο βαθύτερης νοητικής και συναισθηματικής επεξεργασίας είχε ως αποτέλεσμα η απόπειρα περάσματος των ζευγαριών, από την παραδοσιακή «πατριαρχία» σε ένα πλέον ισότιμο και συντροφικό «μαζί», να συνοδευτεί από περαιτέρω σύγχυση στους ρόλους και δυσλειτουργίες στη μεταξύ τους επικοινωνία.
Την ίδια στιγμή, μάλιστα, το κληροδοτηθέν βάρος του ανέκφραστου τραύματος μεταβιβάσθηκε δυναμοποιημένο και ανεπεξέργαστο στις επόμενες γενιές.
Με απορρυθμισμένη, επομένως, ποικιλοτρόπως την πυξίδα της καθοδήγησης σχηματοποιήθηκαν οι συνθήκες, ώστε να διαιωνιστεί η πόλωση και να προκύψει η ισχυροποίηση αυτού που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε αντεστραμμένη, ασύμμετρη εξέλιξη των δύο φύλων.
Μέσα σε αυτό το κλίμα εντοπίζουμε, πλέον, τη σύγχρονη γυναίκα ισχυροποιημένη, ενδεδυμένη συχνά την ανδρική περιβολή, να παρουσιάζει σημάδια καχυποψίας, αδιαφορίας και ενίοτε απόρριψης ή ακόμη και επιθετικότητας προς τον ανδρικό πόλο, φοβούμενη ενδόμυχα μήπως χάσει, για άλλη μια φορά, τη δύναμη που απέκτησε μετά από αγώνες αιώνων.
Από την άλλη, ο άνδρας εντοπίζεται φορώντας ακόμα, σε πολλές περιπτώσεις, τη βαριά πανοπλία του κυρίαρχου αρσενικού, λαβωμένος ωστόσο από την απώλεια της δημόσιας ηγεμονίας. Κάτω από αυτό το πρίσμα, εξηγείται απόλυτα ο βαθμός της αγωνίας, της σύγχυσης και του εγκλωβισμού που βιώνει, αδυνατώντας να κεφαλαιοποιήσει – μέσα στο σπίτι πλέον – το παραδοσιακό “πατριαρχικό μέρισμα”.
Άνεργος συχνά, φοβισμένος και απογοητευμένος, απειλείται εν τέλει, από το φάσμα του υπαρξιακού αφανισμού.
Αποκλεισμένος σε μια «Κυκλώπεια νήσο», όπου αναγκάζεται να είναι ο «Κανένας», έρχεται σε επαφή με τα σύγχρονα, διφορούμενα για την αρρενωπότητα μηνύματα που, ακροβατώντας ανάμεσα στο παλιό και στο καινούργιο, ενισχύουν αυτή του τη σύγχυση.
Αναζητεί , συνεπώς, δυσκολευόμενος να νιώσει το «αρσενικό» της δυάδας, καινούργιο προσανατολισμό, αποζητώντας συγχρόνως, απεγνωσμένα, «σχεδίες», καταφύγια και γιατρειά για τον ψυχικό του πόνο. Μη εξοικειωμένος όμως με τον εαυτό του, αφού έλειπε ο πατέρας να τον διδάξει, στρέφεται σε πιο «εξωστρεφείς» και, άρα οικίες, λύσεις, με σκοπό την ανακούφιση, αλλά και την εκτροπή της προσοχής του από την εστία της δυσφορικής έντασης.
Ο συγκεκριμένος «μηχανισμός άμυνας» των ανδρών μοιάζει να είναι συνυπεύθυνος για τα εκτεταμένα φαινόμενα ενδοοικογενειακής και συντροφικής βίας της εποχής μας.
Διότι, όταν η επίδραση αυτών των κίβδηλων παυσίλυπων δεν αποφέρει το προσδοκώμενο αποτέλεσμα, το σύνολο των αρνητικών τους συναισθημάτων καταλήγει, μετασχηματιζόμενο, να εκπορεύεται μέσα από το μοναδικό, κοινωνικά επιτρεπτό και κυρίαρχο ανδρικό συναίσθημα, αυτό του θυμού, το οποίο, σε ακραίες περιπτώσεις, αντιμετωπίζοντας την απόρριψη, τρέπεται σε μίσος, αποδιοργανώνοντας πλήρως την εσωτερική συγκρότησή τους και τους ωθεί σε πράξεις νοσηρής παθογένειας, όπως οι γυναικοκτονίες.
Οι άρρητες, επομένως, εκκλήσεις βοήθειας των δύο φύλων, ως απόρροια της δυσαρμονίας και των κοινωνικών φαινομένων που ήδη εξετάσαμε, οι οποίες βλέπουμε συχνά, πλέον, να καταλήγουν ματαιωμένες σε ένα μετέωρο, περιδινούμενο μεσοδιάστημα, ένα ουδέτερο «το», που μοιάζει το λιγότερο οδυνηρό, μέσα στην ταραχώδη προσπάθεια ανεύρεσης του εαυτού, εξ ου και η σκηνογραφία του βραβευμένου τραγουδιού της Eurovision, θα μπορούσαν, μέσα από τη μη δυαδικότητα και τις πανσεξουαλικές εκφράσεις, να υποκρύπτουν την εσωτερική ανάγκη της ατομικής ψυχής για εξισορρόπηση των δύο πόλων της (αρσενικού και θηλυκού).
Μια καθολικότητα, με άλλα λόγια, σε ενδοψυχικό επίπεδο που, στον δρόμο για την αυτοπραγμάτωση, τείνει ανεπεξέργαστη να εκδηλώνεται υπό τη μορφή αυτή.
Ποια επομένως χρειάζεται να είναι η νέα διάσταση και ο ρόλος της σύγχρονης θεραπευτικής;
Αξίζει εδώ να αναφερθεί ότι κατά την παρουσίαση του βιβλίου μου: «Η Επιστροφή του Άνδρα», ο επίτιμος πρόεδρος της ΕΛ.Ε.ΣΥ.Θ., Διονύσης Σακκάς, είχε δηλώσει πως: «ο Όμηρος έφερε, ήδη, πίσω τον άνδρα», όπως αυτός συμβολοποιείται στο πρόσωπο του Οδυσσέα.
Υποστηρίζουμε, λοιπόν, βάσει αυτού,πως εναπόκειται σε εμάς, σήμερα, το επόμενο βήμα. Ένα έργο διττό, γεμάτο προκλήσεις, αυτό της αναγνώρισης της ατομικής ψυχής και της συνεπακόλουθης συμφιλίωσης των πόλων σε επίπεδο ζεύγους.
H στόχευση, επομένως, της σύγχρονης θεραπευτικής θα μπορούσε να είναι η ανασύνθεση του υφαντού των ταυτοτήτων και των ρόλων των φύλων με νέα πολύχρωμα υφάδια, πάνω στον Αργαλειό της Αθηνάς Εργάνης, της επιστημονικής, δηλαδή, σκέψης και της μεθοδολογίας, αλλά και της ίδιας της ατομικής, εν τέλει, επίγνωσης.
Να συμβάλλουμε, με άλλα λόγια, ώστε να αμφισβητηθούν και να επαναπροσδιοριστούν αποτελεσματικότερα τα στερεότυπα και οι αντιλήψεις αιώνων για τους έμφυλους ρόλους και τις σχέσεις, ώστε, μέσα στο προστατευμένο περιβάλλον της θεραπείας να κατανοήσουν τα φύλα, το ένα τις ανάγκες και τις δυσκολίες του άλλου, αλληλοεπιδρώντας διορθωτικά και αποκτώντας, έτσι, μια διαφορετική θέαση του, εκάστοτε, άλλου πόλου.
Η δόμηση αυτής της πραγματικότητας, πέραν από την οικογενειακή θεραπεία και τη θεραπεία ζεύγους, έχουμε διαπιστώσει ότι προκύπτει, αβίαστα, στις μεικτές θεραπευτικές ομάδες. Το «συνθετικό», διορθωτικό τους περιβάλλον, σαν μια ασφαλής κοινωνική και οικογενειακή προσομοίωση, έχει ως αποτέλεσμα οι γυναίκες, απελευθερωμένες εσωτερικά,να γνωρίσουν βαθύτερα τους άνδρες και να επιδιώξουν τη συσχέτιση μαζί τους, χωρίς να νοιώθουν πλέον ότι απειλούνται. Ενώ, οι άνδρες, λύνοντας τη σιωπή τους, μέσα στους θεραπευτικούς κόλπους, να εκφράσουν τον πόνο τους, να εκθέσουν τις πληγές τους στο φως, γιατρεύοντάς τες, ερχόμενοι, εν τέλει, σε επαφή με μια διαφορετικού τύπου δύναμη. Έναν ανδρισμό που δεν ορίζεται, πλέον, με βάση τον σεξουαλικό προσανατολισμό ή τη στεφανωμένη από τις δάφνες του πολεμιστή και την επαγγελματική του επιτυχία, αρρενωπότητα, εισάγοντας όλο και περισσότερα ανθρωποκεντρικά στοιχεία σε αυτή τη νέα, ανδρική διάσταση.
Με αυτόν τον τρόπο, ο πατέρας – άνδρας, από πατριάρχης, μετουσιώνεται σε δωρητή αγάπης, αποδοχής, ελπίδας και επιθυμίας για ζωή!
Σημαντικά είναι τα κλινικά ευρήματα που επιβεβαιώνουν την έναρξη της μεταστροφής αυτής. Μέσα από την πολυετή κλινική μου διαδρομή με θεραπευόμενους δεύτερης και τρίτης γενιάς, μαρτυρείται πως οι άνδρες αυτοί, που κάποτε οι μητέρες τους τούς έδειξαν, με το παράδειγμά τους, τον δρόμο της θεραπείας και σήμερα γίνονται πατέρες, είναι που τελικά ανακατασκευάζουν την έννοια του ανδρισμού. Αποκτώντας σταδιακά επίγνωση των συναισθημάτων τους, εκφράζουν την αγάπη τους και δείχνουν ενσυναίσθηση, ακεραιότητα και αφοσίωση στην οικογένειά τους. Επιχειρούν, εκείνοι πλέον, το ανατρεπτικό κάλεσμα προς τις συζύγους τους, προκειμένου να εκφράσουν τα αμοιβαία ατομικά και σχεσιακά τους συναισθήματα.
Θα παρουσιάσουμε, στη συνέχεια, ένα σύντομο παράδειγμα θεραπευτικής μεταμόρφωσης των στερεοτυπικών αντιλήψεων.
Ένας άνδρας, 50 ετών, ευρισκόμενος σε υπαρξιακό τέλμα, ανέπτυξε εξωσυζυγική σχέση, αποζητώντας την επιβεβαίωση της ανδρικής του ταυτότητας.
Κατά τη θεραπευτική διαδικασία σε μεικτή ομάδα, κατάφερε να αναγνωρίσει, μέσω καθρεφτισμάτων, άλλες όψεις του ανδρισμού του και να επεξεργαστεί τα συναισθήματά του, εξανθρωπίζοντας, παράλληλα, τον άλλο πόλο. Αυτό τον οδήγησε, αρχικά, στην παύση της εξωσυζυγικής σχέσης και, στη συνέχεια, στην ανάπτυξη ουσιαστικότερης επικοινωνίας με τη σύζυγό του, προβαίνοντας παράλληλα σε κάλεσμα προς αυτή.
Βλέπουμε, εν συντομία, πώς μέσα στην εξέλιξη της θεραπείας, κατανόησε την ανάγκη για μια ειλικρινή συσχέτιση με ένα άτομο, όπως χαρακτήρισε, έξυπνο και τρυφερό, αναθεωρώντας τη στερεοτυπική αντίληψη, τόσο για την αρρενωπότητα, όσο και για τη θηλυκότητα.
Εν τέλει, μέσα από αυτή την εξυγίανση και τη συμβολική αποκατάσταση του άνδρα – πατέρα, ενδοψυχικά, ο αχός της εσωτερικής διαπάλης των πόλων της ατομικής ψυχής κατασιγάται και συνεπώς επιτυγχάνεται η σύνθεση μιας αρμονικής προσωπικότητας.
Σε εξωτερικό δε επίπεδο, από το ειλικρινές αυτό κάλεσμα για επαναπροσέγγιση, ανακαλύπτονται συνηχήσεις, ομοιότητες και κοινές συγκινήσεις των φύλων, που σε άλλες εποχές θα ήταν αδιανόητες, με απώτερο αποτέλεσμα να εκτονώνεται η πόλωση και να επέρχεται, εν τέλει, η ζητούμενη συμφιλίωση.
Ένα διαπροσωπικό αγλάισμα, που θα μπορούσε να οδηγήσει την ανθρωπότητα σε μια νέα σύνθεση πραγματικότητας, σε ένα καινούργιο και διαφορετικό «μαζί», αυτόνομων και ολοκληρωμένων οντοτήτων, σε μια εκτεταμένη κοινωνία, διορθωτικών εμπειριών.
Σας Ευχαριστώ!
Ελισάβετ Μπαρμπαλιού,
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια,
Οικογενειακή Θεραπεύτρια (ECP),
Θεραπεύτρια Guided Imagery and Music (GIM),
Επιστημονική Υπεύθυνη του
Κέντρου Συστημικής Ψυχοθεραπείας και Έρευνας (ΚΕ.ΣΥ.Ψ.Ε.)
