Ατομικό Τραύμα
και Μετατραυματικό Στρες
Το ψυχικό τραύμα αποτελεί μια βαθιά διατάραξη της ανθρώπινης ψυχικής ισορροπίας, η οποία προκύπτει από γεγονότα ή εμπειρίες που υπερβαίνουν τις δυνατότητες του εκάστοτε ατόμου να τα νοηματοδοτήσει, να τα επεξεργαστεί και να τα ενσωματώσει ομαλά στον δικό του ψυχικό χάρτη.
Τα τραυματικά γεγονότα συνοδεύονται από αισθήματα αδυναμίας, απώλειας ελέγχου ή ακόμα και απειλής για τη σωματική ή ψυχική ακεραιότητα. Άπαξ δε και συμβούν, η ζωή χωρίζεται απότομα στο «πριν» και στο «μετά». Συνεπώς δεν μιλάμε απλώς για μια δύσκολη περίοδο, αλλά για εμπειρίες που αποδομούν, θεωρούμενες ως αυτονόητες ψυχικές ενσταλάξεις, συνηχώντας ενδεχομένως, την ίδια στιγμή, με πρώιμες ή διαγενεακές τραυματικές καταγραφές.
Μέσα από ένα βαθύ τραύμα κλονίζονται, επομένως, οι δομικές πεποιθήσεις μιας προσωπικότητας, όπως για παράδειγμα η αίσθηση ότι ο κόσμος είναι ασφαλής (Herman, 1997) ή επιπλέον ότι οι άλλοι, και ιδιαίτερα στη δική μας περίπτωση το κράτος και οι θεσμοί, θα φροντίζουν, με την οντότητά τους, στοιχειωδώς για εμάς και θα λειτουργούν δηλαδή, με τέτοιον τρόπο, ώστε το δικό μας αύριο να καθίσταται εφικτό και βιώσιμο. Η εμπιστοσύνη, επομένως, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, καταρρέει, με αποτέλεσμα άτομα, οικογένειες ή ακόμα και κοινότητες ή λαοί ολόκληροι να αφήνονται να παλεύουν μόνοι με αισθητηριακά κατάλοιπα (εικόνες, ήχους, οσμές και συναισθήματα), τα οποία εισβάλλουν με σφοδρότητα και ασυνέχεια στη συνείδηση, τόσο την ατομική όσο και τη συλλογική.
Η ψυχιατρική και ψυχοθεραπευτική έρευνα, επομένως, εισήγαγε τον όρο Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (Posttraumatic Stress Disorder, PTSD) για να περιγράψει την κατάσταση κατά την οποία ένα έντονο, προσωπικό τραυματικό γεγονός, το οποίο, σύμφωνα με τα διεθνή κριτήρια, συνδέεται, μεταξύ άλλων, με έκθεση σε θάνατο, απειλή θανάτου, σοβαρούς τραυματισμούς ή κακοποίηση κ.ά., δεν επεξεργάζεται και δεν ενσωματώνεται ομαλά, αλλά επιμένει, ακολουθούμενο από ένα σύνολο δορυφορικών συμπτωμάτων, που επηρεάζουν βαθιά τη λειτουργικότητα και τις σχέσεις του ατόμου. Τέτοια συμπτώματα, για παράδειγμα, αποτελούν η αναβίωση του συμβάντος (με διανοητικούς μηρυκασμούς, με εφιάλτες, με αναδρομές στο παρελθόν), η αποφυγή ανθρώπων, τόπων, συζητήσεων ή καταστάσεων που θυμίζουν το γεγονός, οι συνεχώς αναδυόμενες αρνητικές σκέψεις και συναισθήματα (ενοχή, ντροπή, απώλεια νοήματος κ.ά.) και η υπερδιέγερση (Trauma Dissociation, χ.χ.· National Center for PTSD, χ.χ.), δηλαδή η αυξημένη επαγρύπνηση, ευερεθιστότητα, οι δυσκολίες στον ύπνο και η έντονη αντίδραση σε ερεθίσματα (ήχοι, φώτα, ξαφνικές κινήσεις).
Η Κατερίνα Αντωνοπούλου, επιζώσα του τραγικού δυστυχήματος, μας εμπιστεύεται μια κατατοπιστική, σχετικά με τα παραπάνω, μαρτυρία: «Δυνατοί ήχοι και απότομες, ταραγμένες κινήσεις επαναφέρουν τον τρόμο στον νου μου. Και δεν αναφέρθηκα καν ακόμα στη δυσκολία μου να κοιμηθώ τα βράδια […]»[1].
Αυτά τα συμπτώματα απεικονίζουν τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος αλλά και το σώμα προσπαθούν να διαχειριστούν ένα τραυματικό πλαίσιο που ξεπέρασε τις δυνατότητες αντοχής και επεξεργασίας τους. Ο Bessel van der Kolk, ένας από τους βασικούς εισηγητές της θεωρητικής ενίσχυσης του Μετατραυματικού Στρες, υπογραμμίζει ότι το τραύμα δεν αποθηκεύεται μονάχα στη μνήμη ως αφήγηση, αλλά, αρκετές φορές, συνδέεται με το σώμα και αποτυπώνεται σε αυτό (Van der Kolk, 2014). Σωματοποιείται, συνεπώς, στο νευρικό σύστημα, στον τρόπο που αναπνέουμε, κοιμόμαστε ή αντιδρούμε, ακόμα και στα πιο απλά ερεθίσματα, καθώς το σώμα επιχειρεί να καταστείλει το «εσωτερικό χάος» (National Center for PTSD, χ.χ.).
Το σιδηροδρομικό δυστύχημα των Τεμπών, την 28η Φεβρουαρίου του 2023, με τη μετωπική σύγκρουση των δύο αμαξοστοιχιών, άφησε πίσω του 57 νεκρούς, στην πλειονότητά τους νέους ανθρώπους αλλά και πολλούς τραυματίες. Τραυματίες με τραύματα ορατά αλλά και άλλα που δεν φαίνονται με την πρώτη ματιά. Το συμβάν όμως αυτό δεν περιορίστηκε στο να αποτελέσει ένα απλά «τραγικό δυστύχημα», αλλά συνέθεσε, για τον ατομικό και τον συλλογικό ψυχισμό, ένα τοπίο Τραγωδίας που αποκάλυψε ή επανέφερε, στα μάτια των πολλών, χρόνια κενά ασφάλειας, παραλείψεις και συστημικές ευθύνες. Είναι, θαρρείς, σαν αυτές οι μοιραίες γραμμές να μας συνέδεσαν ξαφνικά με την τραυματική γραμμή των ελλειμμάτων αυτού του τόπου. Μια εμπειρία που θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί με τα αναγκαία μέτρα πρόληψης και η οποία, εξαιτίας αυτού, επιβαρύνει την ατομική διάσταση και το ίδιο το τραυματικό γεγονός με το πρόσθετο βάρος της οργής, της αδικίας αλλά και της «γονεϊκής», θα λέγαμε, προδοσίας, όπως θα διαφανεί και θα επεξηγηθεί παρακάτω.
Για τους επιζώντες, για τις οικογένειες των θυμάτων, για τους διασώστες και τους επαγγελματίες της πρώτης γραμμής, κατά τη μοιραία εκείνη νύχτα αλλά και για ένα μεγάλο μέρος του ελληνικού λαού, τα Τέμπη λειτούργησαν ως «κατακλυσμιαίο γεγονός» και προκάλεσαν ένα βίαιο, βαθύ ρήγμα στην αίσθηση ασφάλειας και συνέχειας και εντέλει κομμάτιασαν ενδοψυχικά τον ίδιο τον «κοινωνικό ιστό» (Hirschberger, 2018).
Έρευνες σε επιβάτες της μοιραίας αμαξοστοιχίας έδειξαν ότι ένα ιδιαίτερα υψηλό ποσοστό όσων προσήλθαν για αξιολόγηση πληρούσε τα κριτήρια PTSD: από τους 41 επιβάτες που προσήλθαν για παρακολούθηση στην ειδική Μονάδα Τραύματος και Διαταραχών Στρες στο ΑΧΕΠΑ, οι 34 πληρούσαν τα κριτήρια για Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (82,9%) (Φουντουλάκης, Τσιγγένη, & Καρακατσούλης, 2025).
Πέραν, όμως, από τα αριθμητικά δεδομένα, τις διαγνώσεις και τα πρωτόκολλα, πίσω από κάθε αναφερόμενο ποσοστό βρίσκονται πρόσωπα και ιστορίες, άνθρωποι που δυσκολεύονται να ξαναμπούν σε τρένο ή σε λεωφορείο, που ξυπνούν μέσα στη νύχτα με την αίσθηση ότι ξαναζούν τη σύγκρουση, που αποφεύγουν για μήνες ή χρόνια κάθε αναφορά στο γεγονός, που φοβούνται μήπως και ξανασυμβεί (Παπαδόπουλος, 2025), που αδυνατούν να επανενταχθούν αρμονικά. Πολλές φορές, άλλωστε, «το τραύμα καταστρέφει το σύστημα κοινωνικής εμπλοκής και παρεμβαίνει στην ικανότητα (Σ.τ.Σ.: του ατόμου) για συνεργασία, φροντίδα και λειτουργία ως παραγωγικό μέλος της “φυλής” (Σ.τ.Σ.: του κοινωνικού μας συνόλου)» (Van der Kolk, 2014). «Έμεινα πίσω στις σπουδές μου, στις διαπροσωπικές μου σχέσεις […]. Ειδικότερα, τις μέρες πριν αλλά και τις ημέρες μετά την επέτειο του συμβάντος, δεν μπορώ να κατευνάσω τη σκέψη μου, η οποία άθελά μου κατρακυλά στα επίπονα βιώματα που έζησα εκείνη την ημέρα. Νιώθω παγιδευμένη σε μία κατάσταση που δεν επέλεξα εγώ, μία φυλακή η οποία δημιουργήθηκε λόγω αδιαφορίας κάποιων ανθρώπων. Για αρκετό καιρό, περίπου έναν χρόνο, δεν είχα διάθεση να βγω από το σπίτι μου, να διαβάσω για τη σχολή μου, να παίξω μουσική, να επικοινωνήσω με άλλους ανθρώπους» αναφέρει σχετικά η Κατερίνα Αντωνοπούλου. Άλλοτε πάλι, άτομα που έχουν βιώσει ένα τέτοιο τραύμα δεν μπορούν να ξεκολλήσουν από αυτό, παρακολουθούν, σχεδόν εμμονικά, ειδήσεις, πορείες, δικαστικές εξελίξεις, αναμένοντας με αγωνία —παρά τον φόβο ότι «τίποτα δεν αλλάζει» (Κουκουμάκας, Αρώνης, Φρονίστα, Βουτσινά & Σχοινάς, 2023)— την κάθαρση και τη λύτρωση.
Σε κάθε μεγάλη απώλεια, όπως στον θάνατο ενός παιδιού, ενός συντρόφου, ενός αδελφού ή ακόμα και σε αυτή των ονείρων της ατομικής ζωής, συνυπάρχουν δύο παράλληλες και αλληλοεπιδρώσες ψυχικές διεργασίες, το τραύμα και το πένθος. Το τραύμα σχετίζεται με τον επώδυνο τρόπο, με τον οποίον ο νους και το σώμα έχουν εσωτερικεύσει ένα συμβάν, ενώ το πένθος αφορά τη σταδιακή συναισθηματική και ψυχική προσαρμογή στη νέα πραγματικότητα της απουσίας και της απώλειας.
Πολλές φορές, το υπαρξιακό βάθος του τραύματος καθυστερεί την ανανοηματοδότηση του πένθους. Ο άνθρωπος βρίσκεται διαρκώς σε κατάσταση υπερέντασης, επαγρύπνησης ή αντίθετα πλήρους απόσυρσης σε έναν εφιαλτικό κόσμο, δομημένο από πραγματικούς και μεταφορικούς εφιάλτες. Μονάχα όταν το τραύμα βρει τον χώρο του και αρχίσει να σταθεροποιείται, μέσα από τη στερέωση ασφαλών σχέσεων, μέσα από ψυχοθεραπευτικές διεργασίες, μέσα από κοινωνικές τελετουργίες, μέσα από την κάθαρση της πληγής που το προκάλεσε, μπορεί να διευρυνθεί πραγματικά η διάσταση για να ξεδιπλωθεί το πένθος και να ανοίξει το σεντούκι των ερωτημάτων και των δακρύων, αφήνοντας στο τέλος να φανεί ένα νέο λειτουργικό νόημα για τη ζωή, χωρίς να σημαίνει ότι ξεχάσαμε αυτό που συνέβη.
Άλλωστε, στις περιπτώσεις τραυματικών γεγονότων, όπως αυτά που άφησαν πίσω τους τα Τέμπη, γεγονότων με πολυδιάστατες εντάσεις, πώς να ξεχάσει κανείς;
Τα στάδια του πένθους, σε τέτοιες περιπτώσεις, συχνά περιπλέκονται και δυναμοποιούνται, τόσο από τις ιδιοτυπίες της Τραγωδίας, που θα τις εξετάσουμε παρακάτω, όσο και από αυτό καθαυτό το μετατραυματικό στρες. Δεδομένου, μάλιστα, πως αναφερόμαστε σε γονείς, αδέλφια ή συντρόφους θυμάτων αλλά και σε επιζώντες, σημασία έχει, πάνω στον ιστό του ατομικού και οικογενειακού βιώματος, να αναγνωρίσουμε το βαθύ τραυματικό αποτύπωμα, το οποίο, τις περισσότερες φορές χρειάζεται εξειδικευμένη φροντίδα.
Αναγνώριση και φροντίδα
Το πρώτο βήμα προς την ίαση είναι η αναγνώριση. Όντες αντιμέτωποι με μια τραυματική συνθήκη, καλούμαστε να αφουγκραστούμε τον πόνο και την ανάγκη, πίσω από αυτόν, κάνοντας σαφές στον πάσχοντα, εαυτό ή άλλον, πως είναι εντάξει που δυσκολεύεται να «συνέλθει» και να επιστρέψει στην προτραυματική «κανονικότητά» του· τον βοηθούμε, δηλαδή, να αντιληφθεί ότι δεν φταίει και δεν είναι αδύναμος, επειδή δεν «συνέρχεται» και δεν μπορεί άμεσα «να το ξεπεράσει». Ένα έντονο ψυχικό τραύμα συνηχεί άλλωστε, συνήθως, και με άλλα, βαθύτερα ατομικά, οικογενειακά και κοινωνικά τραυματικά κατάλοιπα που το επιβαρύνουν. Το σώμα και ο ψυχισμός, μέσα σε αυτή τη συνθήκη, κάνουν ό,τι μπορούν για να επιβιώσουν. Επομένως, το μετατραυματικό στρες ή η επιμονή και η επαναληπτικότητα σταδίων του πένθους δεν είναι κατάρα ή καταδίκη, μα ο τρόπος της ψυχής να στείλει, καθώς πονά και υποφέρει, έκκληση βοήθειας.
Η ψυχοθεραπευτική υποστήριξη, ατομική, ομαδική ή οικογενειακή, οι εξειδικευμένες και συνθετικές μορφές θεραπείας τραύματος ή οι συναντήσεις με άλλους ανθρώπους που έχουν βιώσει παρόμοιες απώλειες, μπορούν να δημιουργήσουν έναν χώρο όπου η εμπειρία αρχίζει, σιγά σιγά, να κατορθώνει να «χωρά» σε λόγια. Στον ίδιο άξονα, τα ερευνητικά δεδομένα από τους επιβάτες των Τεμπών δείχνουν ότι, ακόμη και σε τόσο ακραίες συνθήκες, ένα σημαντικό ποσοστό όσων λαμβάνουν συστηματική φροντίδα παρουσιάζουν ουσιαστική βελτίωση.
Ως ψυχοθεραπευτές, συνεπώς, αλλά και ως πολίτες εν γένει, καλούμαστε να σταθούμε δίπλα στους ανθρώπους των Τεμπών αλλά και κάθε άλλης Τραγωδίας, με ενσυναίσθηση, με βαθύ σεβασμό στον ανείπωτο πόνο τους αλλά και με καθαρή ματιά απέναντι στην πραγματικότητα και στο βάθος του τραύματος, που άλλωστε μας αφορά όλους ως κοινωνία. Είναι ουσιαστικότερα ανακουφιστικό, δηλαδή, το να μη βιαστούμε να τους πούμε: «προχώρα, η ζωή συνεχίζεται», αλλά να τους ακούσουμε και να ενθαρρύνουμε την αναζήτηση και την παροχή βοήθειας.
Με την ανάγκη αυτή για κατανόηση, τα στάδια του ατομικού πένθους, όπως τα περιγράφει η σχολή της Kübler-Ross, μπορούν να λειτουργήσουν ως ένας διαφωτιστικός και ανθρώπινος χάρτης νοήματος μέσα σε ένα ψυχικό τοπίο που μοιάζει απόλυτα κατακερματισμένο […]
[1] Συμπληρωματικά δεδομένα όπως τα διηγήθηκε η κ. Αντωνοπούλου στον Λουκά Θ. Αποστολίδη.
Απόσπασμα από το βιβλίο:
Αποστολίδης, Λουκάς Θ. & Μπαρμπαλιού, Ελισάβετ (2026). Τέμπη: Κατηγορώ – Από την Τραγωδία στη Λύτρωση. Αθήνα: Εκδόσεις Ιωλκός, σσ. 343–350.
ISBN: 978-960-640-345-3
Το βιβλίο κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία.
Είναι επίσης διαθέσιμο για ηλεκτρονικές παραγγελίες μέσω της επίσημης ιστοσελίδας των Εκδόσεων «Ιωλκός». Βρείτε το πατώντας στην παρακάτω εικόνα:

