Το κείμενο της εισήγησής μου στην εκδήλωση: «Η Γυναίκα ως Σώμα: ζωογόνο και φονευθέν» που οργάνωσε, εχθές, με απόλυτη επιτυχία η ΧΕΝ ΚΗΦΙΣΙΑΣ, σε συνεργασία με το ΕΛ.ΕΚ.ΙΝ.
Αγαπητές Κυρίες, αλλά και κύριοι,
Θα ήθελα με τη σειρά μου να σας ευχαριστήσω για την παρουσία σας στη ζεστή αυτή εκδήλωση, που ευελπιστώ να γίνει αφετηρία για μια σειρά γόνιμων σκέψεων και προβληματισμών.
Βρισκόμαστε σήμερα, όλοι εδώ, με αφορμή την πρόσφατη Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, για να ανακαλέσουμε και να τιμήσουμε πρώτιστα, τη γυναικεία οντότητα και την προσφορά της .
Με έναυσμα, ωστόσο, αυτό το συλλογικό έργο για το Σώμα, που αποτελεί τον συνεκτικό δεσμό των σημερινών παρουσιάσεων, αλλά και τα δραματικά σημεία των καιρών, κρίνεται, θεωρώ, σκόπιμο να εξετάσουμε συγχρόνως, και να κατανοήσουμε το ψυχοκοινωνικό «σώμα» των δύο φύλων, τον τόπο αποτύπωσης δηλαδή των ανθρώπινων σχέσεων, αλλά και τις πληγές του.
Η δική μου εισήγηση, συνεπώς, εστιάζει ταυτόχρονα στους δύο πόλους, τον γυναικείο και τον ανδρικό, καθώς η αλληλεπίδραση και η ουσιαστική εξισορρόπησή τους προβάλλει ως αναγκαιότητα για μια αρμονική κοινωνική και οικογενειακή πραγματικότητα.
Στο ίδιο μήκος κύματος, η διαφυλική δυσαρμονία της εποχής μας, καθώς και οι συνέπειές της, λ.χ. τα διαζύγια και ακόμα περισσότερο η κοινωνική και ενδοοικογενειακή βία, φαίνεται πως συνδέονται άμεσα με το διαχρονικό χάσμα των δύο φύλων.
Στα «πώς» και τα «γιατί» αυτού του φαινομένου θα αποτολμήσουμε να δώσουμε απαντήσεις, φωτίζοντας με τον φακό της συστημικής – συνθετικής προσέγγισης, ορισμένα αθέατα περάσματα της διαχρονικής διαδρομής των δύο φύλων.
Αρχικά, αν ακροαστούμε το παρελθόν, στα αυτιά μας φτάνει ένας ρυθμός σταθερός, σχεδόν απαρασάλευτος θα έλεγε κανείς. Ρυθμός που για αιώνες χαρακτήριζε τις ανθρώπινες σχέσεις, και θύμιζε, κατά κάποιον τρόπο, το μεγάλο επιτραπέζιο ρολόι ενός σπιτιού.
Ένα ρολόι που θυμάμαι, ακόμα, τη μάνα μου να το κουρδίζει πεισματικά, κλεισμένη στον περιορισμένο κόσμο της, αφού πρώτα είχε στρώσει το σιδερένιο, συζυγικό της κρεβάτι, είχε ζεστάνει στο καζάνι νερό και είχε πλύνει τα ασπρόρουχα στην ξύλινη σκάφη.
Έτσι, ο μηχανικός χτύπος αυτής της «καρδιάς» του σπιτιού δεν σταματούσε, ακόμα και όταν σταματούσαν οι καρδιές των ανθρώπων του. Κι η μάνα μου, που εκφράζει τη μάνα πολλών προηγούμενων γενεών, έστεκε εκεί, σαν στυλοβάτης, να βαστάζει όσα όφειλε, χωρίς να αναρωτιέται τι υπήρχε πέρα από αυτά ή τουλάχιστον χωρίς να το εκφράζει, αφού ίσως να ένοιωθε ότι δεν είχε αυτό το δικαίωμα.
Από τότε όμως έχουν αλλάξει πολλά, το σκηνικό των κοινωνιών άρχισε να μεταβάλλεται με την εκβιομηχάνιση της παραγωγής και το κίνημα του φεμινισμού που ακολούθησε, ενώ ορόσημο για την αλλαγή αποτέλεσε, στον δυτικό τουλάχιστον κόσμο, η κοινωνική άνοιξη, του ‘60 και του ’70.
Ο Μάης του ’68 στη Γαλλία, οι αντιπολεμικές διαδηλώσεις στις ΗΠΑ, αλλά και στη χώρα μας η εξέγερση του Πολυτεχνείου, έστειλαν μήνυμα αμφισβήτησης προς την κυρίαρχη, για αιώνες, πατριαρχία, ενώ οι μεταρρυθμίσεις που ακολούθησαν, με τον νόμο περί ισότητας και την κατάργηση της προίκας, ολοκλήρωσαν, νομοθετικά τουλάχιστον, σε μεγάλο βαθμό, τη γυναικεία χειραφέτηση.
Έκτοτε, η γυναίκα, συνειδητοποιώντας τη δύναμή της, εγκατέλειψε τα στεγανά του οίκου, βγήκε προς τα έξω και διεκδίκησε την κοινωνική της θέση.
Καθώς τα επαγγελματικά οχυρά έπεφταν, το ένα μετά το άλλο, κατέκτησε χώρους, που μέχρι πρότινος ήταν παραδοσιακά ανδρικοί: πρωτοστάτησε στις τέχνες, στην ενημέρωση, στην επιχειρηματικότητα, ανέβηκε στα έδρανα της πολιτικής, βρέθηκε να πρυτανεύει, να οδηγεί και να πιλοτάρει, αυξάνοντας την αυτοπεποίθηση και την αυτοεκτίμησή της, χάρη στη σκληρή δουλειά και την αμέριστη αφοσίωση στους στόχους της.
Όλες αυτές οι εξελίξεις, ωστόσο, είχαν μεγάλο τίμημα, αφού, η σύγχρονη γυναίκα, αναγκάστηκε να υιοθετήσει κάποια από τα «ανδρικά» γνωρίσματα, όπως ο ανταγωνισμός, η ψυχρή λογική και η σκληρότητα, δοκιμασμένα και κατάλληλα για την εργασιακή αρένα.
Κατόρθωσε, έτσι, να υλοποιήσει πολλά καταπιεσμένα και ανεκπλήρωτα όνειρα αιώνων, έχασε όμως, ταυτόχρονα, στον βωμό της καταξίωσης, κάποιες από τις θηλυκές της πλευρές.
Οι παραπάνω ραγδαίες κοινωνικές μεταβολές, δεν κατόρθωσαν να γίνουν αντικείμενο βαθύτερης νοητικής και συναισθηματικής επεξεργασίας, σε ατομικό και κοινωνικό επίπεδο, και ως εκ τούτου επηρέασαν βαθειά τη σχέση των δύο φύλων.
Κατ’ επέκταση, η απόπειρα περάσματος των ζευγαριών, από την παραδοσιακή «πατριαρχία» σε ένα πιο ισότιμο και συντροφικό «μαζί» συνοδεύτηκε από σύγχυση στους ρόλους και δυσλειτουργίες στη μεταξύ τους επικοινωνία.
Η πόλωση, επομένως, μεταξύ των δύο στρατοπέδων, διαιωνίστηκε δυναμοποιημένη, ως αποτέλεσμα, αυτή τη φορά, μιας αντεστραμμένης, πλέον, ασύμμετρης εξέλιξης, καθώς, την ίδια ώρα που η γυναίκα ακμάζει σταθερά, εντοπίζουμε τον συζυγικό και ανδρικό, εν γένει, ρόλο να έχει επηρεαστεί δυσμενώς στον πυρήνα του από τις αλλαγές που επήλθαν στη γυναικεία ταυτότητα.
Αποδυναμωμένος και φοβισμένος από την απώλεια της μονοκρατορίας του και παγιδευμένος ακόμα, σε πολλές περιπτώσεις, στην πανοπλία του ισχυρού και κυρίαρχου αρσενικού, που του επιβάλλουν τα πατριαρχικά στερεότυπα επί αιώνες, ο σύγχρονος άνδρας κοντοστέκεται, και σαστισμένος ατενίζει το άγνωστο που υψώνεται μπροστά του. Αντιμέτωπος καθώς είναι με διφορούμενα για την αρρενωπότητα μηνύματα, δυσκολεύεται να νιώσει το «αρσενικό́» της δυάδας και αναζητεί καινούργιο προσανατολισμό.
Σε αυτό το ήδη θολό τοπίο ήρθαν να συμβάλλουν, με ξεκάθαρα αρνητικό για τις σχέσεις των δύο φύλων πρόσημο, οι πολυεπίπεδες κρίσεις των τελευταίων ετών, με σημαντικότερες την οικονομική κρίση και την πανδημία.
Οι συνθήκες αυτές, από τη μία, απέκλεισαν, σε μεγάλο βαθμό, τη ζωτικής σημασίας διέξοδο της εργασίας για τον άνδρα και, από την άλλη, προκάλεσαν μια εξαναγκαστικού χαρακτήρα, πρωτόγνωρη μεταξύ των ζευγαριών εγγύτητα, για την οποία κανείς δεν ήταν έτοιμος.
Ως συνέπεια όλων των παραπάνω μεταβολών, οι σχέσεις, σήμερα, σε πολλές περιπτώσεις, καταλήγουν αδιέξοδες, βραχύβιες και οδηγούνται, όλο και συχνότερα, σε διάλυση, με γυναικεία, κατά κύριο λόγο, πρωτοβουλία. Μοιάζει επομένως, ο χωρισμός να λειτουργεί ως ένα ηχηρό, γυναικείο σάλπισμα ανεξαρτησίας, προς ό,τι δεν την ικανοποιεί. Μια κίνηση, μέσα από την οποία επιχειρεί να λυτρώσει, μαζί με τα δικά της τραύματα και εκείνα των γυναικών των προηγούμενων γενεών.
Αξίζει στο σημείο αυτό να σημειωθεί ότι οι περισσότερες γυναικοκτονίες λαμβάνουν χώρα, όταν η γυναίκα εκπέμπει το μήνυμα του χωρισμού, αφού, για την πλειονότητα των ανδρών, μια τέτοια έκβαση εκλαμβάνεται, από εκείνους, ως μια ξεκάθαρη αμφισβήτηση, ταπείνωση και απόρριψη, της ήδη βαθειά πληγωμένης και αποδυναμωμένης προσωπικότητάς τους.
Αισθανόμενοι πως βάλλεται ο ανδρισμός τους, κατακλύζονται από πληθώρα αρνητικών συναισθημάτων: όπως θυμό και απογοήτευση που απομένουν μόνοι, ματαίωση λόγω των ανεκπλήρωτων προσδοκιών τους από τον γάμο ή τη σχέση, αλλά και ενοχές για την αποτυχία τους να φέρουν σε πέρας την προαιώνια αποστολή τους.
Οι εξελίξεις λοιπόν αυτές και τα σαλπίσματα βρίσκουν, τα τελευταία χρόνια, τον άνδρα άνεργο (συχνό χαρακτηριστικό των δραστών), φοβισμένο, απογοητευμένο και εγκλωβισμένο σε μια «Κυκλώπεια νήσο», όπου αναγκάζεται έξαφνα να είναι ο «Κανένας»!
Χωρίς ταυτότητα, αναζητεί απεγνωσμένα σχεδίες, καταφύγια και γιατρειά για τον ψυχικό του πόνο, στρεφόμενος σε πιο «εξωστρεφείς» και, άρα οικίες, λύσεις, (όπως τα γήπεδα, το αλκοόλ, οι ουσίες, το σεξ κ.α.) με σκοπό την ανακούφιση, αλλά και την εκτροπή της προσοχής του από την εστία της δυσφορίας του.
Όταν όμως όλες αυτές οι σχεδίες της σωτηρίας του βουλιάζουν, το σύνολο των αρνητικών του συναισθημάτων καταλήγει, «ναυαγισμένο» και μετασχηματιζόμενο, να εκφράζεται μέσα από το μοναδικό, κοινωνικά επιτρεπτό και κυρίαρχο ανδρικό συναίσθημα, αυτό του θυμού.
Σε ακραίες δε περιπτώσεις, αντιμετωπίζοντας την απόρριψη, ο θυμός των ανδρών τρέπεται σε μίσος, αποδιοργανώνοντας πλήρως την εσωτερική τους συγκρότηση και τους ωθεί σε πράξεις νοσηρής παθογένειας, όπως οι γυναικοκτονίες που συγκλονίζουν την εποχή μας.
Αντιλαμβανόμαστε, επομένως, πώς η πραγματική ισότητα θέλει, ακόμα, πολλή δουλειά. Απαιτούνται δράσεις επιμόρφωσης, ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης των δύο φύλων, οι οποίες θα συμβάλλουν στην κατανόηση των ξεχωριστών τους χαρακτηριστικών, εκείνων που σφυρηλατήθηκαν στο διάβα των αιώνων, αλλά κυρίως, σε ένα βαθύτερο επίπεδο, απαιτούνται συνειδητοποιήσεις, σαν αυτές που αναδύονται από τη συμβουλευτική και τη θεραπεία ζευγαριών και οι οποίες θα μπορούσαν να αποτρέψουν την επανάληψη αντίστοιχων τριγμών και τραγικών συμβάντων, στο μέλλον.
Ευτυχώς, παρατηρείται ότι όλο και περισσότερα ζευγάρια, αντί για τους νομικούς, καταφεύγουν, πλέον, στους ειδικούς – ψυχολόγους – οικογενειακούς θεραπευτές – για να ρίξουν φως στις αγκυλώσεις, που τους εμπόδισαν να συνδεθούν αρμονικά.
Κατά συνέπεια, οι οδυνηρές εμπειρίες και τα αρνητικά βιώματα, που απέκτησαν οι σύντροφοι από τη μεταξύ τους σχέση, μοιάζουν, περισσότερο από ποτέ, αξιοποιήσιμα στο παρόν, διότι η περίοδος που διανύουμε, παρά τις καταφανείς δυσκολίες, τις αντιφάσεις και τις αντιξοότητες, που κουβαλάει, καλλιεργεί ταυτόχρονα ένα κλίμα συμφιλίωσης και συγκερασμού των διαφορετικών οπτικών των δύο φύλων.
Η κλινική μου εμπειρία, με ζευγάρια, οικογένειες και ομάδες επιβεβαιώνει το γεγονός πως άνδρας και γυναίκα, αναζητώντας πλέον τις λύσεις μέσα τους, πορεύονται – μαζί – αυτόν τον δρόμο.
Για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια της θεραπευτικής διαδικασίας σε μεικτές ομάδες, ανδρών και γυναικών, οι μεν γυναίκες, αναθυμούμενες τη θηλυκή τους πλευρά και ακούγοντας τους άνδρες να εκφράζουν τους υπαρξιακούς φόβους και τις αγωνίες τους, έχουν την ευκαιρία να κατανοήσουν πολλές από τις αθέατες πλευρές τους. Αποκτώντας, με αυτόν τον τρόπο, μια διαφορετική οπτική για τον άλλο πόλο κατορθώνουν να αποδεχτούν τους άνδρες στη νέα τους διάσταση, συνειδητοποιώντας τελικά ότι οι άνδρες είναι, στην ολότητά τους, το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασής μας μαζί τους.
Απελευθερωμένες επομένως εσωτερικά, οι γυναίκες, λόγω των διορθωτικών εμπειριών της θεραπευτικής διαδρομής, πλησιάζουν τον άνδρα, χωρίς να φοβούνται ότι η συμπόρευση μαζί του θα απειλήσει την κεκτημένη, έπειτα από αγώνες αιώνων, προσωπική τους δύναμη.
Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει βέβαια και στην όχθη των ανδρών, οι οποίοι, κάτω από αυτές τις συνθήκες ασφάλειας, αναθεωρούν τις αντιλήψεις τους για το γυναικείο φύλο, καθώς_ακούνε τις γυναίκες να αφηγούνται τα δικά τους βιώματα, τα διλήμματα και τις ανησυχίες τους. Προβληματιζόμενοι θετικά, επαναπροσδιορίζουν την έννοια του ανδρισμού,οικειοποιούνται άλλες πιο «θηλυκές» αξίες, όπως η αγάπη και το μοίρασμα, ενώ ενσωματώνουν, στην υπόστασή τους, την τρυφερότητα του πατρικού́ ρόλου, αποκτώντας ανθρωποκεντρικότερα στοιχεία.
Ανακαλύπτουν, συνεπώς, συνηχήσεις, ομοιότητες και κοινές συγκινήσεις με το άλλο φύλο, που σε άλλες εποχές θα τους ήταν αδιανόητες.
Με τη σύγκλιση αυτή, εκτονώνεται η πόλωση, τα τύμπανα του πολέμου ησυχάζουν και επέρχεται η εναρμόνιση. Συναντιούνται έτσι οι δυο τους, ο άνδρας και η γυναίκα, με ασφάλεια και πληρότητα, κρατώντας πλέον ο ένας το χέρι του άλλου, με επίγνωση και χωρίς δεύτερες σκέψεις.
Η προοπτική αυτού του άγνωστου δρόμου της αρμονικής συνύπαρξης επαναφέρει σταδιακά την ελπίδα και προωθεί την οικοδόμηση μιας σχέσης αμοιβαιότητας, αγάπης, αλληλοκατανόησης και εμπιστοσύνης.
Μέσα από την ανοιχτή επικοινωνία και την έκφραση των συναισθημάτων τους, τα δύο φύλα γνωρίζονται εκ νέου και, απαλλαγμένα από τις προκαταλήψεις του παρελθόντος, συνδέονται βαθύτερα, δίνοντας κατ’ επέκταση μια νέα πνοή στο «σώμα» της σχέσης τους.
Σώμα το οποίο, χτίζοντας τη Γέφυρα της Συμφιλίωσης, μπορεί να γίνει προπομπός μιας εκτεταμένης κοινωνίας, διορθωτικών εμπειριών.
Σας Ευχαριστώ!
Ελισάβετ Μπαρμπαλιού,
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια,
Οικογενειακή Θεραπεύτρια (ECP),
Θεραπεύτρια Guided Imagery and Music (GIM),
Επιστημονική Υπεύθυνη του
Κέντρου Συστημικής Ψυχοθεραπείας και Έρευνας (ΚΕ.ΣΥ.Ψ.Ε.)
